Leczenie traumy złożonej – czym różni się od PTSD i dlaczego wymaga innego podejścia terapeutycznego

W debacie publicznej pojęcie zespołu stresu pourazowego funkcjonuje już od lat. PTSD kojarzy się z nagłym, dramatycznym wydarzeniem – wypadkiem, napaścią, doświadczeniem wojennym. Tymczasem coraz częściej specjaliści mówią o innym, bardziej złożonym obrazie zaburzeń pourazowych. Leczenie traumy złożonej nie jest jedynie rozszerzoną wersją terapii PTSD. To odrębne wyzwanie kliniczne, wymagające innego rozumienia źródeł cierpienia, mechanizmów obronnych oraz procesu zdrowienia. Różnice te nie są kosmetyczne. Dotyczą fundamentów diagnozy i sposobu pracy z pacjentem.

Czym jest trauma złożona i jak odróżnić ją od PTSD

Klasyczne PTSD rozwija się najczęściej po pojedynczym, silnym wydarzeniu traumatycznym. Może to być wypadek komunikacyjny, katastrofa naturalna, przemoc fizyczna czy doświadczenie wojny. Źródło urazu jest wyraźnie określone w czasie. Organizm reaguje intensywnym pobudzeniem układu nerwowego, które z czasem nie wygasa, prowadząc do nawrotowych wspomnień, koszmarów sennych i unikania bodźców kojarzących się z traumą.

Trauma złożona ma zupełnie inną dynamikę. Nie jest efektem jednego zdarzenia, lecz długotrwałego, powtarzalnego doświadczenia przemocy, zaniedbania lub chronicznego zagrożenia – najczęściej w relacjach zależności. Dotyczy to zwłaszcza dzieci wychowujących się w środowisku przemocy domowej, osób doświadczających wieloletniego molestowania, ale także ludzi żyjących latami w warunkach skrajnej kontroli czy psychicznego terroru.

Różnica nie sprowadza się do liczby zdarzeń. W traumie złożonej uszkodzeniu ulega nie tylko poczucie bezpieczeństwa, lecz także struktura osobowości. Dochodzi do głębokich zaburzeń w obszarze regulacji emocji, obrazu siebie i relacji z innymi. Układ nerwowy adaptuje się do permanentnego zagrożenia, funkcjonując w trybie ciągłej czujności lub – przeciwnie – w stanie chronicznego odrętwienia.

W przeciwieństwie do klasycznego PTSD, gdzie możliwe jest stosunkowo precyzyjne odtworzenie punktu wyjścia objawów, w przypadku traumy złożonej granica między „przed” i „po” bywa rozmyta. U wielu osób doświadczenia traumatyczne rozpoczynają się we wczesnym dzieciństwie, kiedy osobowość dopiero się kształtuje. To sprawia, że skutki są głęboko wbudowane w sposób postrzegania siebie i świata.

Objawy traumy złożonej a klasyczne symptomy PTSD

Zarówno PTSD, jak i trauma złożona mogą wiązać się z natrętnymi wspomnieniami, nadmierną czujnością czy problemami ze snem. Na tym jednak podobieństwa często się kończą. Obraz kliniczny traumy złożonej jest znacznie szerszy i obejmuje obszary, które w klasycznym PTSD nie zawsze są dominujące.

Do charakterystycznych objawów traumy złożonej należą:

• przewlekłe trudności w regulacji emocji – od gwałtownych wybuchów złości po głębokie odrętwienie

• utrwalone, negatywne przekonania na temat siebie („jestem bezwartościowy”, „zasługuję na krzywdę”)

• silne poczucie wstydu i winy, często nieadekwatne do realnej sytuacji

• zaburzenia tożsamości i poczucia ciągłości własnego „ja”

• poważne trudności w budowaniu bezpiecznych relacji

W klasycznym PTSD dominują trzy grupy objawów: ponowne przeżywanie traumy, unikanie oraz nadmierne pobudzenie. W traumie złożonej dochodzi do trwałych zmian w funkcjonowaniu interpersonalnym. Osoba może wchodzić w relacje przemocowe, nieświadomie powielając znany schemat. Zdarza się również odwrotna reakcja – skrajna izolacja i unikanie bliskości.

Istotna jest także różnica neurobiologiczna. Długotrwały stres we wczesnym okresie życia wpływa na rozwój struktur mózgu odpowiedzialnych za regulację emocji, takich jak ciało migdałowate czy kora przedczołowa. W efekcie reakcje emocjonalne bywają nieproporcjonalne do bieżącej sytuacji, a powrót do równowagi trwa znacznie dłużej niż u osób z klasycznym PTSD.

To właśnie rozległość i głębokość tych zmian sprawiają, że leczenie traumy złożonej wymaga innej strategii terapeutycznej niż standardowe protokoły stosowane w PTSD.

Na czym polega leczenie traumy złożonej w praktyce klinicznej

Leczenie traumy złożonej nie może ograniczać się wyłącznie do pracy nad wspomnieniami traumatycznymi. W praktyce klinicznej terapeuci coraz częściej stosują model fazowy, który zakłada stopniowe, bezpieczne przechodzenie przez kolejne etapy terapii. To proces długoterminowy, wymagający stabilności, konsekwencji i precyzyjnej oceny gotowości pacjenta do konfrontacji z bolesnymi doświadczeniami.

Pierwszym etapem jest stabilizacja. Obejmuje ona naukę regulacji emocji, rozpoznawania sygnałów z ciała oraz budowania podstawowego poczucia bezpieczeństwa. Osoby z doświadczeniem traumy złożonej często funkcjonują w stanie chronicznego pobudzenia lub przeciwnie – w odcięciu od emocji. Terapeuta koncentruje się na wzmacnianiu zasobów, pracy nad granicami oraz rozwijaniu umiejętności samoregulacji. W tym etapie wykorzystuje się elementy terapii poznawczo-behawioralnej, terapii schematów, techniki oparte na uważności, a także metody pracy z ciałem.

Dopiero po osiągnięciu względnej stabilności możliwa jest druga faza – przetwarzanie traumatycznych wspomnień. W zależności od przypadku stosuje się m.in. EMDR, terapię przedłużonej ekspozycji czy podejścia integrujące elementy neurobiologii traumy. Kluczowe jest tempo pracy. W przypadku leczenia traumy złożonej zbyt szybkie wejście w materiał traumatyczny może prowadzić do destabilizacji, nasilenia objawów dysocjacyjnych i regresu terapeutycznego.

Trzecia faza obejmuje integrację doświadczeń oraz budowanie nowej narracji o sobie. Pacjent uczy się postrzegać siebie nie wyłącznie przez pryzmat krzywdy. Praca dotyczy relacji, autonomii, zdolności do bliskości i zaufania. Często wymaga to redefinicji tożsamości oraz odejścia od utrwalonych przekonań powstałych w warunkach chronicznej przemocy.

W praktyce klinicznej terapia ta bywa długotrwała – niekiedy trwa kilka lat. Nie wynika to z braku skuteczności metod, lecz z głębokości zmian, jakie wywołuje trauma złożona w strukturze psychicznej i neurobiologicznej pacjenta.

Dlaczego standardowe leczenie PTSD bywa niewystarczające w przypadku traumy złożonej

Standardowe protokoły terapeutyczne opracowane dla PTSD koncentrują się głównie na redukcji objawów lękowych oraz przetwarzaniu konkretnego zdarzenia traumatycznego. W wielu przypadkach są one skuteczne. Problem pojawia się wtedy, gdy pacjent nie ma do czynienia z jedną traumą, lecz z latami powtarzalnej przemocy i zaniedbania.

W przypadku traumy złożonej objawy nie ograniczają się do reakcji lękowej. Obejmują trwałe zaburzenia tożsamości, głębokie poczucie wstydu, skomplikowane mechanizmy obronne oraz trudności w relacjach interpersonalnych. Skupienie się wyłącznie na ekspozycji na wspomnienia może nie przynieść oczekiwanych rezultatów, jeśli pacjent nie posiada podstawowych kompetencji regulacyjnych.

Standardowe leczenie PTSD zakłada, że osoba przed traumą funkcjonowała względnie stabilnie. W traumie złożonej często nie ma takiego punktu odniesienia. Wczesnodziecięce doświadczenia przemocy kształtują osobowość i styl przywiązania. To oznacza, że terapia musi objąć nie tylko objawy, lecz także fundamenty funkcjonowania psychicznego.

Niewystarczające może być również podejście nieuwzględniające relacyjnego charakteru traumy. W wielu przypadkach krzywda została zadana przez osoby bliskie. Dlatego kluczowym elementem leczenia traumy złożonej jest bezpieczna relacja terapeutyczna, która staje się korekcyjnym doświadczeniem emocjonalnym. To w jej ramach pacjent po raz pierwszy może doświadczyć stabilności, przewidywalności i szacunku dla granic.

Różnice między PTSD a traumą złożoną nie są więc jedynie terminologiczne. Przekładają się bezpośrednio na sposób planowania terapii, jej długość, intensywność oraz dobór metod. Zrozumienie tych odmienności stanowi fundament skutecznej pomocy psychologicznej i psychiatrycznej osobom, które przez lata funkcjonowały w cieniu chronicznego zagrożenia.

Więcej na stronie www: https://badzmirow.ski.

[ Treść sponsorowana ]