Jak przygotować się do sprawy o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej?

Sprawa o władzę rodzicielską nie rozstrzyga, który z rodziców jest „lepszy” albo kto zachował się gorzej w konflikcie po rozstaniu. Sąd patrzy przede wszystkim na dobro dziecka i na to, czy sposób wykonywania władzy rodzicielskiej rzeczywiście mu zagraża. To zmienia sposób przygotowania całej sprawy. Same SMS-y pełne pretensji, historia zdrady czy konflikt o alimenty mogą mieć niewielkie znaczenie, jeżeli nie pokazują wpływu na bezpieczeństwo, zdrowie, edukację albo stabilność dziecka.

Trzeba też rozróżnić dwa zupełnie różne rozstrzygnięcia. Ograniczenie władzy rodzicielskiej pozwala sądowi ingerować tylko w takim zakresie, jaki jest potrzebny – na przykład ustanowić nadzór kuratora, zobowiązać rodzica do określonego postępowania albo ograniczyć jego uprawnienia przy podejmowaniu decyzji dotyczących dziecka. Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest rozwiązaniem znacznie dalej idącym. Może zostać zastosowane m.in. przy trwałej przeszkodzie w wykonywaniu władzy, jej nadużywaniu albo rażącym zaniedbywaniu obowiązków wobec dziecka.

Dlatego pierwszym zadaniem przed złożeniem wniosku nie jest napisanie jak najostrzejszego uzasadnienia. Trzeba ustalić, jakiego dokładnie rozstrzygnięcia wymaga sytuacja dziecka i które fakty można udowodnić.

Najpierw ustal, czego naprawdę żądasz od sądu

Jednym z częstszych błędów jest składanie wniosku o pozbawienie władzy rodzicielskiej tylko dlatego, że drugi rodzic nie współpracuje, nie płaci regularnie alimentów albo między rodzicami trwa bardzo silny konflikt. Takie okoliczności mogą mieć znaczenie, ale nie prowadzą automatycznie do pozbawienia władzy.

Przy ograniczeniu władzy rodzicielskiej podstawowym kryterium jest zagrożenie dobra dziecka. Art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego daje sądowi szeroki wybór środków. Sąd może m.in.:

• zobowiązać rodziców albo dziecko do określonego postępowania;

• skierować rodzinę do pracy z asystentem rodziny, terapii lub specjalistycznego poradnictwa;

• określić czynności, których rodzic nie może dokonać bez zgody sądu;

• ustanowić stały nadzór kuratora sądowego;

• w poważniejszych przypadkach zdecydować o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej.

Inna sytuacja występuje wtedy, gdy rodzice żyją osobno. Sąd może powierzyć wykonywanie władzy jednemu z nich, a władzę drugiego ograniczyć do określonych obowiązków i uprawnień dotyczących dziecka. Praktycznie może chodzić np. o współdecydowanie wyłącznie w sprawach leczenia, edukacji czy wyjazdów zagranicznych.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej wymaga mocniejszej podstawy. Art. 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje trzy zasadnicze sytuacje:

• trwałą przeszkodę uniemożliwiającą wykonywanie władzy;

• nadużywanie władzy rodzicielskiej;

• rażące zaniedbywanie obowiązków względem dziecka.

Pozbawienie może dotyczyć tylko jednego rodzica. Nie musi więc obejmować obojga.

Trzeba przy tym odróżnić pozbawienie władzy od zawieszenia władzy rodzicielskiej. Zawieszenie jest rozwiązaniem właściwym przy przeszkodzie przemijającej. Jeżeli przyczyna ustanie, zawieszenie może zostać uchylone.

Nie należy też automatycznie łączyć władzy rodzicielskiej z kontaktami. To dwa odrębne zagadnienia. Pozbawienie rodzica władzy rodzicielskiej nie oznacza samo przez się zakazu kontaktów z dzieckiem. Jeżeli problem dotyczy również spotkań, odbierania dziecka, telefonów czy innych form kontaktu, trzeba ocenić, czy konieczne jest osobne rozstrzygnięcie w tym zakresie.

Przed sporządzeniem wniosku dobrze więc zapisać na jednej kartce trzy rzeczy:

1. Co konkretnie dzieje się z dzieckiem?

2. Jakie zachowanie rodzica tworzy problem?

3. Jakiej ingerencji sądu potrzeba, żeby ten problem usunąć?

Jeżeli na trzecie pytanie odpowiedź brzmi wyłącznie „chcę go pozbawić praw”, ale trudno wskazać praktyczny skutek potrzebny dziecku, żądanie wymaga ponownego przemyślenia.

Dowody są ważniejsze od liczby zarzutów

W sprawach rodzinnych długie uzasadnienie nie zastępuje materiału dowodowego. Najbardziej użyteczny jest taki dowód, który pozwala połączyć konkretne zachowanie rodzica z sytuacją dziecka.

Zamiast pisać: „ojciec nie interesuje się córką”, lepiej przedstawić chronologię: kiedy ostatni raz kontaktował się ze szkołą, kiedy uczestniczył w leczeniu, czy odpowiadał na wiadomości dotyczące istotnych decyzji, czy odbierał dziecko w ustalonych terminach oraz przez jaki okres brak zainteresowania się utrzymywał.

Podobnie ze stwierdzeniem: „matka zaniedbuje syna”. Dla sądu znacznie bardziej użyteczne są informacje, że dziecko przez określony czas miało wysoką absencję szkolną, nie odbywało zaleconych wizyt lekarskich albo szkoła, poradnia czy pomoc społeczna interweniowały w jego sprawie.

Do materiału dowodowego mogą należeć m.in.:

• dokumentacja ze szkoły lub przedszkola;

• dokumentacja medyczna;

• opinie pedagogiczne i psychologiczne;

• informacje od kuratora, asystenta rodziny, OPS lub MOPS;

• notatki policyjne i dokumenty dotyczące interwencji;

• prawomocne orzeczenia i inne dokumenty z wcześniejszych postępowań;

• korespondencja e-mail, SMS-y i komunikatory;

• nagrania, jeżeli są legalnie wykorzystywane w konkretnej sytuacji;

• zeznania świadków znających rzeczywistą sytuację dziecka.

Świadków również trzeba dobierać rozsądnie. Pięciu członków jednej rodziny powtarzających zasłyszane informacje nie zawsze daje więcej niż wychowawca, lekarz albo osoba, która osobiście widziała konkretne zdarzenie.

Dobrym sposobem przygotowania materiału jest sporządzenie chronologii zdarzeń. Powinna zawierać datę, wydarzenie, wpływ na dziecko i dowód.

Przykład:

12 marca – rodzic nie wyraził zgody na zalecone badanie;
14 marca – placówka medyczna ponownie przekazała zalecenie;
18 marca – drugi rodzic ponowił prośbę;
dowody – e-mail z placówki, wiadomości między rodzicami, dokumentacja medyczna.

Tak przygotowany materiał jest znacznie bardziej czytelny niż kilkanaście stron opisu konfliktu.

Nie należy natomiast angażować dziecka w zbieranie dowodów. Nagrywanie rozmów z dzieckiem w taki sposób, aby uzyskać korzystną wypowiedź, wypytywanie go po spotkaniach z drugim rodzicem albo proszenie, żeby „powiedziało w sądzie, z kim chce mieszkać”, może przynieść efekt odwrotny do zamierzonego. Sąd interesuje sytuacja dziecka, ale jednocześnie zwraca uwagę na próby wciągania go w konflikt dorosłych.

Dziecko może zostać wysłuchane przez sąd, jeżeli pozwalają na to jego rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Nie jest to zwykłe przesłuchanie świadka. W sprawach opiekuńczych wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych, a sąd bierze pod uwagę rozsądne życzenia dziecka odpowiednio do jego wieku i dojrzałości.

Wniosek, sąd, zabezpieczenie i przebieg sprawy – tu najłatwiej popełnić techniczny błąd

Sprawę o ograniczenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej co do zasady prowadzi sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, jako sąd opiekuńczy. Właściwość ustala się przede wszystkim według miejsca zamieszkania dziecka, a gdy dziecko nie ma miejsca zamieszkania – według miejsca jego pobytu.

Postępowanie odbywa się w trybie nieprocesowym. Osoba składająca pismo jest wnioskodawcą, a drugi rodzic zwykle uczestnikiem postępowania.

Opłata sądowa od wniosku wynosi 100 zł. Jeżeli sytuacja finansowa nie pozwala na jej poniesienie, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości albo w części, przedstawiając wymagane informacje o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

We wniosku trzeba precyzyjnie wskazać:

• właściwy sąd;

• dane wnioskodawcy i uczestnika;

• dane dziecka;

• dokładne żądanie;

• okoliczności uzasadniające ingerencję sądu;

• wnioski dowodowe;

• listę załączników;

• podpis.

Dołącza się również odpowiednią liczbę odpisów pisma i załączników dla uczestników. Typowym dokumentem jest odpis aktu urodzenia dziecka, a jeżeli wcześniejsze rozstrzygnięcia dotyczące władzy rodzicielskiej zapadały np. w wyroku rozwodowym – należy wskazać i, gdy jest to potrzebne, dołączyć również to orzeczenie.

Najwięcej problemów sprawiają nie braki formalne, lecz źle sformułowane żądania. Zdanie „wnoszę o ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca” bywa zbyt mało konkretne. Jeżeli wnioskodawca oczekuje określonego sposobu ograniczenia – np. pozostawienia drugiemu rodzicowi prawa współdecydowania tylko o leczeniu i edukacji – powinien jasno to opisać.

Jeżeli zagrożenie istnieje już teraz, nie trzeba zakładać, że sytuacja pozostanie bez zmian do końca całego postępowania. Można złożyć wniosek o zabezpieczenie na czas trwania sprawy. Zabezpieczenie powinno odpowiadać konkretnemu problemowi, a nie być sposobem na uzyskanie „wyroku z góry”.

W sprawie sąd może korzystać z wielu źródeł informacji. Oprócz przesłuchania rodziców i świadków może analizować dokumenty, informacje kuratora czy dokumentację z instytucji, a w sprawach wymagających wiadomości specjalnych może pojawić się także opinia specjalistyczna, np. przygotowywana przez Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów – OZSS.

Tego etapu nie da się rozsądnie przygotować wyłącznie przez zgromadzenie jak największej liczby negatywnych materiałów na drugiego rodzica. Trzeba być gotowym również na pytania o własne postępowanie: sposób zapewnienia dziecku opieki, współpracę ze szkołą i lekarzami, gotowość do respektowania relacji dziecka z drugim rodzicem oraz to, czy konflikt między dorosłymi jest oddzielany od potrzeb dziecka.

To bywa niewygodne. Rodzic inicjujący sprawę nie znajduje się poza oceną sądu.

Jeżeli materiał jest obszerny, występują wcześniejsze postępowania rodzinne albo żądanie pozbawienia władzy opiera się na kilku nakładających się podstawach, sensowne jest skonsultowanie konstrukcji wniosku przed jego złożeniem. Nie chodzi o napisanie bardziej agresywnego pisma, lecz o oddzielenie zdarzeń prawnie istotnych od konfliktu osobistego i prawidłowe sformułowanie żądania.

FAQ – najczęstsze pytania przed sprawą o władzę rodzicielską

Ile kosztuje złożenie wniosku o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej?
Opłata sądowa wynosi 100 zł. Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych.

Czy brak płacenia alimentów wystarczy do pozbawienia władzy rodzicielskiej?
Nie automatycznie. Sąd ocenia całokształt wykonywania obowiązków rodzicielskich. Długotrwałe i rażące zaniedbywanie dziecka może mieć znaczenie, ale sam spór alimentacyjny nie przesądza o pozbawieniu władzy.

Czy pozbawienie władzy rodzicielskiej oznacza koniec obowiązku alimentacyjnego?
Nie. Władza rodzicielska i obowiązek alimentacyjny to odrębne kwestie. Pozbawienie rodzica władzy nie powoduje automatycznego ustania obowiązku utrzymywania dziecka.

Czy rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej nadal może widywać dziecko?
Samo pozbawienie władzy nie oznacza automatycznego zakazu kontaktów. Kontakty są odrębną kwestią i mogą zostać osobno ograniczone albo zakazane, jeżeli wymagają tego przesłanki dotyczące dobra dziecka.

Czy sąd może ograniczyć władzę rodzicielską zamiast jej pozbawić, mimo że wniosek dotyczy pozbawienia?
Sąd opiekuńczy kieruje się dobrem dziecka i dobiera rozstrzygnięcie do ustalonej sytuacji. Samo sformułowanie żądania przez rodzica nie gwarantuje zastosowania najdalej idącego środka.

Czy można później odzyskać władzę rodzicielską?
Tak. Jeżeli ustanie przyczyna, która była podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej, sąd może ją przywrócić. Nie następuje to jednak automatycznie – konieczne jest odpowiednie rozstrzygnięcie sądu.

Czy trzeba mieć adwokata?
Nie ma ogólnego obowiązku korzystania z profesjonalnego pełnomocnika. Przy prostym stanie faktycznym rodzic może działać samodzielnie. Pomoc prawna staje się szczególnie istotna, gdy jednocześnie toczą się sprawy o kontakty, miejsce pobytu dziecka, alimenty albo postępowanie karne, gdy pojawiają się zarzuty przemocy lub gdy materiał dowodowy jest rozbudowany i wzajemnie sprzeczny.

Pierwsza rzecz do zrobienia przed napisaniem wniosku jest prosta: przygotuj chronologię zdarzeń i przy każdym zdarzeniu wpisz dowód oraz jego konkretny wpływ na dziecko. Dopiero potem zdecyduj, czy fakty przemawiają za ograniczeniem, zawieszeniem czy pozbawieniem władzy. Najczęstszy błąd to zaczynanie od żądania najdalej idącego, a dopiero później szukanie argumentów, które miałyby je uzasadnić.

Więcej informacji na: kancelaria adwokacka Tarnowskie Góry